• Культурная сцена

«Free Theatre»: адчай выклiку

«Свабодны тэатр» - незалежны тэатральны калектыў, якi не мае ў Беларусi сцэны i не можа выступаць легальна. У той жа самы час ён уваходзiць у Еўрапейскую тэатральную канвенцыю i з’яўляецца лаўрэатам прэмii Французскай рэспублiкi ў галiне абароны правоў чалавека. У 2008 г. ён атрымаў тэатральную прэмiю Еўропы - "Еўрапейскi тэатральны "Оскар".

«Свабоднага тэатру» ў Беларусi нiбыта няма - так, яго дзейнасць улады больш не забараняюць (некалі акторы патрапiлi ў мiлiцэйскi пастарунак разам з гледачамi). Аднак поспехi i мiжнароднае прызнанне папросту iгнаруецца. Удзельнiкi тэатру выбралi сваю стратэгiю супрацьстаяння iнфармацыйнай блакадзе з боку ўладаў. Яны з году ў год працягваюць даваць падпольныя бясплатныя спектаклi ў Беларусi, часцей, аднак, выступаюць за мяжой. Праект знаходзiцца ў дзесятцы распрацоўшчыкаў тэматыкi правоў чалавека сродкамi тэатру ў свеце.

Праект, створаны сужэнцамі Мiкалаем Халезiным i Наталляй Калядой у 2005 г., стаў вядомы дзякуючы такiм спектаклям, як «Псiхоз 4:48» паводле п’есы Сары Кэйн, «Самаiдэнтыфiкацыя» паводле кароткiх навелаў беларускiх драматургаў i «Тэхнiка дыхання ў беспаветранай прасторы» паводле п’есы Наталлi Моршынай.

Акторы, не сапсаваныя беларускiм тэатрам

Задача, якую ставiў рэжысёр Уладзiмiр Шчэрбань перад маладымi ўдзельнiкамi тэатральнай лабараторыi «Фартынбрас», створанай год таму, - зразумець галоўную праблему ў сваiм жыццi. Праца над тэкстамi, якiя сталi асновай для першага спектакля студыi - «Present Simple», была падобная на сеанс групавой псiхатэрапii. Гiсторыi, у якiх акторы распавядалi пра залежнасць, гвалт, каханне i ўладу – актуальныя, яны адбылiся з iмi ў цяперашнi час, час present simple у англійскай мове. Яны прыйшлi ў тэатр з вулiцы – прынцыповая пазiцыя мастацкага кiраўнiка М. Халезiна працаваць з людзьмi, не сапсаванымi беларускiм тэатрам.

Адна з гiсторыяў спектаклю «Present Simple», на маю думку, найбольш вострая i канфлiктная, пабудаваная на супярэчнасцi памiж «еўракаштоўнасцямi» i беларускiмi рэалiямi. Дзеяннi актораў увесь час перарываюцца еўрапрапагандай з экрана тэлевiзара. Невырашальнасць гэтай супярэчнасцi сведчыць пра тое, у якой ступенi «еўрапейскiя» каштоўнасцi далёкiя ад жыцця ў Беларусi, а таксама пра падзеленасць беларускага грамадства.

Канфлiкт адбываецца памiж двума братамi, адзiн з якiх знайшоў выйсце з немагчымасцi жыцця па-беларуску ў тэатры, а другi – у наркотыках. Абодва гэтыя выбары звязаныя з пошукам эйфарыi i рызыкамi – рызыкай нарцысiзму для актора i рызыкай самаразбурэння i сацыяльнага адвяржэння для нарказалежнага. Узаемаадносiны памiж iмi напружаныя, зачэпкi i прэтэнзii маладых мужчынаў адзiн да аднаго пераходзяць у гвалт.

Iх бойка паказаная праз танец знiшчэння - спектакль прысвечаны знакамiтай харэографу Пiне Бауш, якая памерла ў чэрвенi 2009 г. «Добры» сын дае сваю згоду, калi мiлiцыянты падкiдваюць брату наркотыкi, каб пазбавiцца ад яго, бо той пачаў выносiць рэчы з дому. Iншай альтэрнатывы – напрыклад, у тэрапii альбо змяншэннi шкоды, ён не бачыць. Не пакiдае яе i ўлада. У адпаведнасцi з арт. 328 УК Беларусi, «злы» сын трапiць у турму на тэрмiн да 8 гадоў, у той час як за забойства даюць 5. Калi ён вернецца з турмы, то не толькi не перастане ўжываць наркотыкi, але i будзе ненавiдзець свайго брата з яго «еўрапейскiмi» каштоўнасцямi i тэатрам.

Каханне i палiтыка па-беларуску: «Спасцiгаючы каханне»

П’еса «Спасцiгаючы каханне» (драматургiя i рэжысура Мiкалая Халезiна ў суаўтарстве з Наталляй Калядой), у якой гаворка вядзецца ад iмя жонкi Анатоля Красоўскага, забiтага бiзнесоўца i напарнiка Вiктара Ганчара, атрымала шырокi розгалас. Яна ўваходзiць у мастацкую кампанiю па падтрымцы Мiжнароднай канвенцыi ААН супраць гвалтоўных знiкненняў.

Спектакль распавядае не толькi пра трагедыю сям’i Красоўскiх, але i пра месца жанчын у беларускай палiтыцы, адведзенае iм апазiцыйнымi партыямi. Iрына Красоўская (Анна Саламянская) прадстаўленая ў спектаклi як iнфантыльная i цалкам залежная ад мужа-палiтыка жонка, яна не ўмешваецца ў «мужчынскiя» справы. Напрыклад, эпiзоду са знiкненнем Красоўскага (Алег Сiдорчык) у лазні папярэднiчае пытанне жонкi: «А дзевачкi будуць?»

Аднак палiтыка не абмiнае жыццё жанчыны. Яе каханага мужа забiваюць. I яна пачынае супрацiўляцца, абiраючы шлях палiтычнага актывiзму. Гвалтоўнае знiкненне i смерць мужа Красоўскай ад рук людзей з «Эскадрону смерцi» – гэта сiмвал таго, што парушэннi правоў чалавека i гвалтоўныя знiкненнi, катаваннi i забойства не з’яўляюцца прыватнай справай палiтычных зняволеных. Яны выкарыстоўваюцца ўладамi i спецслужбамi паўсюль у свеце – ад Фiлiпiнаў i Аргентыны да Чэчэнii i Гуантанама для таго, каб падавiць i запалохаць насельнiцтва.

У Беларусi апазiцыйныя партыi з iх традыцыйнай, патрыярхальнай структурай не дапускаюць жанчын да ўдзелу ва ўладзе. Неалiбералы гэтак жа сама, як i нацыяналiсты, выкарыстоўваюць патрыярхальны дыскурс. Гэта было яскрава вiдаць ў прамовах лiдэраў апазiцыi падчас вулiчных пратэстаў вясной 2006 г. Рознiцы памiж трактаваннем жанчын рэжымам i апазiцыяй няма – абедзве групы палiтычна кантралююцца мужчынамi.

Аднак жанчыны заўжды гралi важную ролю ў палiтыцы i ўдзельнiчалi ў развiццi сацыяльных праектаў, рашэннi па якiх прымалi мужчыны. На жаль, iх роля застаецца незаўважнай. Iрына Красоўская, удава забiтага палiтыка i мацi яго дзяцей, пачынае змагацца за памяць мужа. У гэтым – яе выклiк уладам i патрыярхату.

У п'есе «Спасцiгаючы каханне» ёсць фрагмент, якi звяртаецца да гiсторыi польскай «Салiдарнасцi». Сiтуацыя з роляй жанчын у «Салiдарнасцi» вельмi нагадвае ролю жанчын у беларускiм дэмакратычным руху. Калi «Салiдарнасць» у 80-ыя гады дзейнiчала ў Польшчы ў падполлi, жанчыны гэтак жа сама рызыкавалi сваiм жыццём, як i мужчыны, i ўклалi ў рух столькi ж сiлаў i часу, як i мужчыны. Але патрыярхальныя тэндэнцыi ў руху былi вельмi моцныя, пра што сведчыць, напрыклад, надпiс, якi з’явiўся ў 1989 г. на сцяне докаў у Гданьску «Жанчыны, iдзiце дадому, мы тут змагаемся за Польшчу!»

Грамадзянскi абавязак iнтэлектуала – рэагаваць на гвалт, гэта значыць быць Гаральдам Пiнтэрам

Спектаклю «Быць Гаральдам Пiнтэрам» ужо 5 гадоў, пазiцыя «Свабоднага тэатру» была сфармуляваная падчас працы над гэтай п’есай: «Ёсць з’явы, якiя немагчыма не заўважаць. Нам усiм не падабаецца, калi нас б’юць па галаве». Задачы «Свабоднага тэатру» - разбураць мову таталiтарызму i прапагандаваць правы чалавека, як гэта рабiў знакамiты брытанскi драматург Гаральд Пiнтэр, габрэй i левы актывiст, лаўрэат лiтаратурнай Нобелеўскай прэмii 2005 г. «Быць Гаральдам Пiнтэрам» - гэта iдэал мастака, якi быў пiсьменнiкам з грамадскай пазiцыяй i заклiкаў сваiх чытачоў i гледачоў рэагаваць на гвалт. Ён памёр ад раку ў снежнi 2008 г.

Спектакль «Быць Гаральдам Пiнтэрам» заснаваны на матэрыяле 5 п’есаў «Вяртанне», «Прах да праху», «Новы сусветны парадак», «Адзiн для дарогi», «Мова гораў», «Даўнiя часы» i нобелеўскай прамове знакамiтага драматурга, яго эсэ i вершах, а таксама маналогах палiтычных зняволеных у беларускiх турмах.

Акторы – Яна Русакевiч, Ганна Саламянская, Марына Юрэвiч, Алег Сiдорчык, Дзянiс Тарасенка, Павал Гарагнiцкi i Мiкалай Халезiн, - апранутыя ва ўнiформу строгiх гарнiтураў, аднолькавых для мужчын i жанчын, займаюць статычныя пазiцыi па чатырох кутах залi. На сцэне мiнiмум рэчаў – 4 яблыкi, крэслы i вялiзная фатаграфiя вачэй старога мужчыны на сцяне. Галоўнае дзеянне адбываецца не ў сферы манiпуляцыi з рэчамi, а ў сферы чалавечай экзiстэнцыi.

Гэты спектакль – бескампрамiсны эксперымент для гледачоў. Ён прысвечаны даследаванню таго, як функцыянуе гвалт i прымус у розных сферах чалавечага жыцця – ад прыватнага да палiтычнага. Гарнiтуры ў нейкi момант замяняе вайсковая форма, у адпаведнасцi з логiкай эскалацыi гвалту.

У адзiн з момантаў я адчула: тое, што адбываецца на сцэне, вышэй за магчымасцi майго ўспрыняцця. Я не магу спакойна глядзець на знявагу чалавечае годнасцi - у лепшых традыцыях нацысцкага кабарэ з фiльму «Начны парцье» iтальянскай рэжысёркi Лiлiяны Каванi. Магчыма, гэта i было задачай рэжысёра спектакля, У. Шчэрбаня, – абудзiць у гледачоў маральны непакой. Гвалт над жанчынамi – калi мужчына спрабуе высветлiць абставiны згвалтавання сваёй партнёркi, пры гэтым яго найбольш цiкавiць, цi адбылося гэта да iх знаёмства, альбо пасля - бо тады гаворка будзе iсцi пра здраду. Альбо калi муж ажыццяўляе псiхалагiчны цiск на сваю жонку ў прыступе зайдрасцi да яе сяброўкi. Гвалт i здзекi следчых i нагляднiкаў у форме i без над палiтзняволенымi, а таксама псiхалагiчныя катаваннi ў выкананнi святара, якi прадаў сваю душу ўладзе – гэта той жа самы гвалт, якi не мусіць iснаваць.

Акторы рухаюцца пад пластыкавай плёнкай у спектаклi «Быць Гаральдам Пiнтэрам», спрабуюць разадраць яе сваiмi целамi, каб вырвацца з удушша i нематы. Спектакль бясстрашна крытыкуе спосабы мыслення тых, хто валодае ўладай.

Фота: Вольга Мартыненка.

Алег Сiдорчык, спектакль "Быць Гаральдам Пiнтэрам"

"Крохкiя гукi шкла", спектакль "Быць Гаральдам Пiнтэрам"

Сцэна забойства, спектакль "Спасцiгаючы каханне"

Анна Саламянская i Алег Сiдорчык, спектакль "Спасцiгаючы каханне"