Венецыянская біенале ў гэтым годзе ізноў адкрылася без нас. Гэта ― прынцыповая пазіцыя тых, хто прадстаўляе ў Беларусі афіцыйную культуру. Аднак трыццаць мастакоў і два арганізатары вырашылі па-свойму адрэагаваць на такую сітуацыю. І ў выставачным цэнтры на вуліцы Якуба Коласа з’явіўся Беларускі павільён 53-й Венецыянскай біенале.

Пляцоўка актуальнага мастацтва дзейнічала з 3 да 6 чэрвеня параллельна з выставай “Дызайн-фармат. Рэклама. Фота. Арт” і салонам «Фотафорум». Яе арганізатарамі сталі мастак Руслан Вашкевіч і мастацтвазнаўца Лізавета Міхальчук, суарганізатарам ― арт-галерэя “Падземка”. Інфармацыйна падтрымалі Urban.by ды “Новая Эўропа”.

Час быў абраны адмыслова ― біенале ў Венецыі пачала працаваць праз дзень пасля закрыцця беларускай выставы і працягнецца да 22 лістапада. Яе галоўная тэма гучыць ― “Ствараючы светы”. Сёлета італьянскі форум актуальнага мастацтва сабраў працы 77 ўдзельнікаў, сярод якіх прадстаўнікі такіх экзатычных краін, як Каморскія выспы і Габон.

“А чым мы горшыя за Габон?”, ― напэўна, падумалі беларускія арганізатары і вырашылі зладзіць сваю мясцовую “біенале”, прэзентаваўшы на ёй творы, на іх меркаванне, вартыя ўдзелу ў італьянскай выставе. Руслан Вашкевіч, каардынатар праекту, падчас уступнага слова назваў Беларускі павільён “нашым адказам Чэмберлену”. І сапраўды, на працягу гэтых чатырох дзён другі паверх "БелЭкспа" віраваў ад падзей, вельмі нагадваючы гэтым свой італьянскі прататып. Побач са статычнай мастацкай экспазіцыяй адбываліся перформансы, праходзілі лекцыі, вяліся дыскусіі, паказвалі фільмы… І адбывалася яшчэ шмат таго, што можна назваць актуальнай беларускай культурай.

Экспазіцыя. Творы з кансервавай бляшанкі

У экспазіцыі павільёну прынялі ўдзел працы Сяргея Кірушчанкі, Алега Мурашкі, Антаніны Слабодчыкавай, Юрыя Анушкі, Сяргея Шабохіна, Аляксея Фёдарава і г.д. Кожнаму мастаку быў выдзелены асабісты бокс, які ён “ахоўваў” уласнаручна. Таму можна было не толькі атрымаць асалоду ад маленькай аўтарскай выставы, але і пры невялікім шанцунку паразмаўляць з мастаком.

На выставе было прадстаўлена даволі шмат правакацыйных карцін. Аўтары нібыта кідалі выклік гледачу элементамі парнаграфіі, кічу, гвалту. І часам нагадвалі сабой дзяцей, якіх бацькі пакінулі без нагляду на пяць хвілінаў і якім так хочацца за гэты час паспець зрабіць усё тое, што раней было нельга.

Андрэй Янкоўскі, мастацтвазнаўца, супрацоўнік аддзела выставаў мінскага Музею сучаснага мастацтва пракаментаваў гэтую сітуацыю так:

― Сучасны мастак хоча шакаваць людзей навокал, выбіць з іх абыякавасць. Сёння гэта актуальна ў эмацыйным плане. І ў сваім імкненні мастак ставіць сябе па-за мараллю. Так, адзін з мастакоў назваў тэрарыстычную акцыю 11 верасня перформансам, маючы на ўвазе той эмацыйны эфект, які яна выклікала.

Бальшыню з таго, што нас шакуе на гэтай выставе, еўрапейскія творцы даўно ўжо прайшлі, пакуль мы яшчэ сядзелі ў савецкай “кансервавай бляшанцы”. Таму гэтае мастацтва актуальнае, найперш, не для сусветнай культуры, а для беларускай. Гэта адкрыццё менавіта для нас.

Варта таксама ўлічваць, што нашае мастацтва доўгі час было, так бы мовіць, “часопісным”: творцы знаёміліся з замежным досведам выключна праз літаратуру. Калі ж з’явілася магчымасць ўбачыць усё на ўласныя вочы, здарыўся сапраўдны культурны шок. З іншага боку, яшчэ постмадэрністы казалі, што ўсё, што можна, ужо вынайдзена, і таму адзінае, што застаецца ― гэта кампіляваць. У такіх акалічнасцях “плагіят” атрымоўвае індульгенцыю. Таму што першаснай становіцца ідэя. А як ты яе выражаеш ― гэта ўжо не так важна.

Кіно. Нацыянальнае плюс актуальнае

Кіначастка Беларускага павільёна ўлучыла ў сябе стужкі выпускнікоў Нацыянальнай студыі сучасных мастацтваў “Лё Фрэнуа” (Туркуэн, Францыя). У студыі ўжо колькі гадоў навучаюцца студэнты з розных краінаў свету, у тым ліку і беларусы. Падчас сеансу ішлі фільмы самога дырэктара Нацыянальнай студыі Алена Флэшэра “Візітоўка”, Жэн-Чэн Лью “Будоўля” (Кітай), Кларында Дзюрана “Караблекрушэнне” (Францыя), Міхая Грэку “Каагуляцыя” (Румынія), Дзмітрыя Махамета “Малыя азяркі” (Беларусь). Аўтары ў сваіх творах спрабавалі выкарыстаць нечаканыя сюжэты, такія як, напрыклад, харэаграфія ў вадзе, цікавую тэхніку: запаволеную здымку, кампутарныя эфекты і г.д.

― Кожны з аўтараў спрабуе сказаць нешта сваё, і ў той жа час яны гавораць мовай актуальнага мастацтва, ― дзеліцца сваімі ўражаннямі пра стужкі мастацтвазнаўца, арганізатар кінасеансу Ірына Стальная. ― Аўтары не баяцца падымаць у сваіх фільмах нацыянальныя пытанні, надаваць карцінам нацыянальны каларыт. Ад гэтага фільмы не губляюць сваёй актуальнасці, сучаснасці, больш таго, яны набываюць пэўную “разыначку”. Якая тэма ні была б закранутая ў стужцы, лакальная ці глабальная, мастак разглядае яе як чалавек, што займаецца актуальным мастацтвам. То бок, з сучаснага пункту погляду.

Пры гэтым можа выкарыстоўвацца вельмі розная тэхніка здымкі. Вось, напрыклад, кітайскі рэжысёр не толькі сфатаграфаваў руіны, але і перавёў больш за мільён гэтых фотаздымкаў у лічбавы фармат і толькі потым ўжо рабіў мантаж. Што тычыцца беларускай стужкі, то ў ёй прысутнічаюць нібы два часавыя вымярэнні. Гэта памяць аўтара пра тое месца, дзе ён жыў у дзяцінстве і сучасны момант, калі ён прыязджае туды здымаць свой фільм.

Літаратура. Часопіс ― як сэкс з жанчынай

Літаратурным “цвіком” біенале стала прэзентацыя Артурам Клінавым дзевятага нумара “альманаха сучаснае беларускае культуры” - "pARTisan", прысвечанага альтэрнатыўнай перабудове Мінска.

Каб высветліць, наколькі актуальная ў сучасных умовах папяровая форма часопісу, і што адчувае творца ад удзелу у “беларускай біенале”, я вырвала са шчыльнага графіка літаратара, мастака і рэдактара Артура Клінава колькі хвілінак.

― Артур, ці можна сёння, калі палова маладых людзей “жывуць” у інтэрнэце, лічыць форму папяровага часопісу актуальнай? Што для вас значыць удзел у “беларускай біенале”?

― Папяровы часопіс усё роўна будзе актуальным, гэтак жа, як і кніжка. Ёсць, вядома, і электронныя кніжкі, але гэта іншая аўра, іншая энэргентыка. Гэта як параўноўваць сэкс з жывой жанчынай і сэкс з віртуальнай. Можа, часопісаў будзе менш ― для аматараў, якія любяць “патрымаць жывое цела”. А тыя, хто любяць віртуальны сэкс, будуць і найдалей чытаць у інтэрнэце.

Для мяне асабіста ўдзел у выставе ― сімвалічны знак. Нам трэба заявіць, што мы ёсць. Бо калі нас няма, то ніхто і не будзе з намі лічыцца.

Дыскусіі і лекцыі. Ці актуальна актуальнае мастацтва?

Падчас выставы таксама адбылася адкрытая размова ў межах эксперыментальна-дыскусійнага праекту “Усё, што вы хацелі ведаць пра сучаснае мастацтва, але баяліся спытаць”; прагучалі лекцыі знаных мастацтвазнаўцаў.

Крытыкі, журналісты, студэнты з творчых ВНУ разважалі на тэмы спробаў актуалізацыі “патэнцыйнага” беларускага мастацтва, праблемаў камунікацыі мастака, гледача і крытыка, спрабавалі высветліць, ці патрэбная ўвогуле сучаснаму мастацтву крытыка і г.д. Словам, намагаліся вынесці на шырокае абмеркаванне тое, што ўжо не раз гучала ў прыватных размовах, пры гэтым раз-пораз збіваючыся на скаргі наконт складанасці існавання сучасных творцаў.

Крытык Максім Жбанкоў напрыканцы дыскусіі вынес “прысуд” актуальнаму беларускаму мастацтву, заўважыўшы:

― У нас ёсць цудоўны досвед маналогаў у пустэчы. Таму што сёння глядач, творца і крытык размаўляюць на розных мовах. Трэба задаць сабе пытанне: ці спрабуем мы паразумецца з аўдыторыяй, працаваць з ёй? Кожны называе актуальным сам сябе. Аднак, пры гэтым мы забываем, што актуальнасць вызначаецца, найперш, па двух крытэрах: запатрабаванасці аудыторыяй і ўменні лавіць нерв часу.

На ўсёй выставе я заўважыў толькі адну карціну, якая ім адпавядае: гэта твар у люстраных акулярах, на якія праецыруецца караокэ. Цяпер гэта актуальна, хоць, магчыма, у нечым і банальна. Усё астатняе магло б быць з такім жа поспехам напісана і 5 гадоў таму і 10 гадоў пасля ― нічога ад гэтага не змянілася б. Таму пытанні трэба задаваць у першую чаргу сабе, а не інвестарам альбо уладзе, - падсумаваў спадар Жбанкоў.

Што далей?

Падчас дзеяння Беларускага павільёну быў выбраны аўтар, творы якога найлепш адлюстроўваюць актуальнае беларускае мастацтва. Адбыўся той рэдкі выпадак, калі ацэнкі публікі і журы супалі. Пераможцам стаў мастак Сяргей Шабохін. У якасці прыза арганізатары праекта абяцаюць цягам некалькіх месяцаў зладзіць яму прыватную выставу.

― Беларускі павільён 53-й Венецыянскай біенале аб’яднаў актуальных беларускіх мастакоў, адкінуўшы ідэалагічныя, інстытуцыяльныя і стылявыя прынцыпы. Прыцягнуў аўдыторыю, розную па ўзросце і сацыяльным статусе: ад моладзі да сталых людзей, ― распавядае аб выніках праекту яго куратар Лізавета Міхальчук. ― Што тычыцца перспектыў, то такі форум актуальнага мастацтва арганізатары плануюць праводзіць кожныя два гады да таго часу, пакуль на Венецыянскай біенале не з’явіцца афіцыйны беларускі павільён.

Лізавета Міхальчук і Руслан Вашкевіч.

Стэнд Аляксея Фёдарава.

Стэнд Сяргея Грыневіча.

Круглы стол.

Прызёр біенале Сяргей Шабохин.

Фрагмент працы Сяргея Шабохіна.

Фота: Алеся Серада і Дар'я Гарошка